Naprawa stłuczonej ceramiki i szkła: konserwator, kintsugi i kontakt z żywnością

Ulubiony kubek zsuwa się z suszarki. Miska od ceramiczki, u której byłeś lata temu, ląduje na kafelkach. Pierwszy odruch to sięgnąć po klej. Warto się zatrzymać, bo to, co zrobisz w pierwszej godzinie, decyduje, jakie naprawy będą jeszcze możliwe.

Masz trzy główne drogi: konserwatora, tradycyjne kintsugi z lakierem urushi albo szybką naprawę zestawem z żywicą. Różnią się kosztem, czasem i wyglądem, a przede wszystkim tym, czy po naprawie da się z naczynia jeść albo pić.

Ten poradnik opisuje te możliwości na podstawie wytycznych instytucji konserwatorskich, źródeł muzealnych i zaleceń samych praktyków kintsugi. Najpierw ceramika, potem szkło, które ma własne ograniczenia.

Najważniejsze

• Zbierz wszystkie odłamki, także drobne odpryski, i niczego nie klej, dopóki nie wybierzesz sposobu naprawy.
• Zdecyduj, czy naprawione naczynie ma służyć do ekspozycji, czy do używania. Od materiału zależy odpowiedź.
• Informacje o zestawach „do kintsugi” na bazie żywicy są sprzeczne: część sprzedaje się jako wyłącznie dekoracyjne, część jako bezpieczne dla żywności. Tsugu Tsugu, pracownia kintsugi z Tokio, pisze, że współczesne kintsugi z szybkoschnącymi żywicami nie jest bezpieczne dla żywności.
• Tradycyjne kintsugi korzysta z lakieru urushi, który przed utwardzeniem może uczulać, a cała naprawa często trwa dwa do trzech miesięcy.
• Nawet po starannej naprawie twórcy zalecają mycie ręczne i trzymanie naczynia z dala od mikrofali, zmywarki i piekarnika.
• W Polsce szukaj konserwatora przez Sekcję Konserwacji Dzieł Sztuki ZPAP albo uczelnie kształcące konserwatorów ceramiki i szkła. W Wielkiej Brytanii przez Conservation Register prowadzony przez Icon.

Pierwsze kroki po stłuczce

• Zbierz wszystko. Drobne odpryski wypełniają ubytki, które inaczej trzeba by uzupełniać.
• Owiń kawałki osobno w miękki papier, żeby krawędzie przełomów nie ścierały się o siebie.
• Nie myj i nie klej. Kanadyjski Instytut Konserwacji (CCI) zauważa, że stare kleje mogą żółknąć, przebarwiać się i tracić wytrzymałość, a ich usuwanie należy do pracy konserwatora.
• Zapisz, co wiesz o przedmiocie: twórca, rok, rodzaj masy albo szkła, wcześniejsze naprawy.

Droga 1: konserwator

Konserwator naprawia przedmiot tak, by go ustabilizować i zachować jego charakter, i dokumentuje swoją pracę. Brytyjski Instytut Konserwacji (Icon) publikuje wskazówki, jak wybrać konserwatora. Kroki są uniwersalne: opisz, czego potrzebujesz, skontaktuj się z konserwatorami z doświadczeniem w danym materiale, pozwól obejrzeć przedmiot przed przygotowaniem programu prac i wyceny, sprawdź zabezpieczenie pracowni i ubezpieczenie, podpisz umowę z terminami i odbierz końcowe sprawozdanie.

Icon zwraca też uwagę, że:

• program prac powinien przyjść na piśmie razem z kosztorysem, a przed jego zmianą konserwator powinien się z tobą skonsultować;
• zwykle płaci się zaliczkę, a resztę etapami albo po zakończeniu;
• konserwator doradzi w sprawie znaczenia przedmiotu, ale wyceny dokona dom aukcyjny albo rzeczoznawca;
• końcowe sprawozdanie ze zdjęciami warto trzymać razem z przedmiotem.

Naprawy konserwatorskie zwykle służą ekspozycji. CCI pisze, że stare naprawy to resztki klejów, linie klejenia, zszywki lub nity i uzupełnienia, że metalowe zszywki korodują i plamią, a wilgotność powyżej 75% może osłabiać kleje. Konserwator powie ci, czy naprawione naczynie można dotykać albo używać i jak.

Droga 2: tradycyjne kintsugi z urushi

Kintsugi to japońska sztuka sklejania ceramiki lakierem i wykańczania spoin złotem albo innym proszkiem metalu. Znana opowieść umieszcza jego początek w XV wieku. Muzeum Sztuki w Nowym Orleanie (NOMA) przytacza ją tak: ulubiona chińska czarka szoguna Ashikagi Yoshimasy pękła i wróciła z naprawy spięta metalowymi klamrami, a jego niezadowolenie miało skłonić rzemieślników do szukania ładniejszej metody, z warstwami lakieru z żywicy drzewnej wykończonymi złotym pyłem. Muzeum podaje to jako przekaz („is said to begin”). Czarkę zwykle łączoną z tą opowieścią, chińską seladonową miskę z pieców Longquan z XIII wieku o nazwie Bakōhan, przechowuje Muzeum Narodowe w Tokio jako ważne dobro kultury. Metropolitan Museum of Art opisuje kintsugi jako technikę wyłącznie japońską i zaznacza, że w Chinach stłuczoną ceramikę zwykle spinano metalowymi klamrami. Tsugu Tsugu szacuje, że kintsugi zyskało popularność w okresie Muromachi, w związku z kulturą herbaty. Historię Yoshimasy traktuj jako tradycję, a nie udokumentowany fakt.

Naprawy kintsugi trafiają do muzealnych kolekcji. Amgueddfa Cymru, Muzeum Narodowe Walii, ma japoński wazon z początku XVIII wieku opisany jako uszkodzony i naprawiony złotym lakierem.

Co warto wiedzieć, zanim wybierzesz tę drogę:

• To długo trwa. Według Tsugu Tsugu jedna warstwa schnie od kilku dni do tygodnia, a cała naprawa bardzo często zajmuje dwa do trzech miesięcy, w temperaturze około 20–25 °C i wilgotności 70–80%.
• Surowe urushi może uczulać. Tsugu Tsugu zdecydowanie zaleca rękawiczki i zakryte przedramiona i podaje, że utwardzony lakier nie wywołuje reakcji alergicznych.
• Używanie jest ograniczone. Tsugu Tsugu podaje odporność utwardzonego urushi na temperaturę około 95 °C, zaleca odczekać co najmniej miesiąc przed regularnym używaniem, myć ręcznie i nigdy nie wkładać naprawionego naczynia do mikrofali, zmywarki, piekarnika ani nad ogień.

Możesz nauczyć się tego sam, z zestawem urushi i cierpliwością, albo zlecić naprawę komuś, kto zajmuje się kintsugi.

Droga 3: zestawy z żywicą sprzedawane jako „kintsugi”

Wiele zestawów sprzedawanych jako kintsugi zastępuje urushi żywicą syntetyczną i proszkiem w kolorze złota. Są dużo szybsze niż urushi i efekt bywa piękny. Ceną jest kontakt z żywnością. Tsugu Tsugu pisze, że współczesne kintsugi z szybkoschnącymi żywicami chemicznymi nie jest bezpieczne dla żywności i powinno służyć do dekoracji. Mud Australia, która proponuje kintsugi jako alternatywę dla wyrzucenia stłuczonej porcelany, zastrzega, że takich naczyń nie można używać do podawania jedzenia ani picia.

Opisy sprzedawców bywają sprzeczne, czasem nawet dla zestawów tej samej marki, a nie znaleźliśmy karty technicznej producenta zestawu, która wskazywałaby przepisy o kontakcie z żywnością spełniane przez jego żywicę. Jeśli zestaw obiecuje bezpieczeństwo dla żywności, szukaj karty technicznej producenta, która mówi, jakie przepisy o kontakcie z żywnością spełnia i w jakich warunkach, a do opisów sprzedawców podchodź ostrożnie. W razie wątpliwości używaj naprawionego naczynia jako ozdoby, na suche produkty albo na rośliny.

Szkło: co da się zrobić, a czego nie

Szkło trudniej naprawić niewidocznie. CCI pisze, że pęknięcia w szkle są bardzo widoczne, że wybiera się stabilne kleje, które jak najmniej żółkną, i że światło oraz promieniowanie UV mogą z czasem przebarwiać kleje. Opisuje też „crizzling” i „weeping”, czyli degradację niestabilnego dawnego szkła, i zaleca dla niego wilgotność około 40–50%, nigdy poniżej 30%.

W praktyce:

• Kieliszki i szklanki do codziennego użytku z pęknięciem albo odpryskiem na brzegu zwykle lepiej wymienić, niż naprawiać do dalszego picia.
• Cenne albo zabytkowe szkło konserwator może ustabilizować i skleić do ekspozycji.
• Witraże to osobna specjalizacja. Brytyjskie stowarzyszenie British Society of Master Glass Painters radzi po uszkodzeniu zebrać wszystkie fragmenty szkła, bo przydają się nawet drobne kawałki.

Jak znaleźć konserwatora

Polska. Nie ma jednego publicznego rejestru konserwatorów z wyszukiwarką według materiału. Od czego zacząć:

• Sekcja Konserwacji Dzieł Sztuki Okręgu Warszawskiego ZPAP, która razem z Polską Izbą Artystów Konserwatorów Dzieł Sztuki organizuje coroczne Spotkania Konserwatorskie „Sztuka Konserwacji”; kontakt przez Dom Artysty Plastyka w Warszawie;
• uczelnie kształcące konserwatorów ceramiki i szkła, np. Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu, gdzie konserwację i restaurację ceramiki i szkła prowadzi się jako sześcioletnie studia jednolite.

Niezależnie od tego, kogo wybierzesz, poproś o pisemny program prac i kosztorys, umowę z terminami i końcową dokumentację ze zdjęciami, tak jak zaleca Icon.

Wielka Brytania. Conservation Register prowadzony przez Icon to bezpłatny katalog konserwatorów akredytowanych przez Icon. Można w nim szukać według przedmiotu, specjalizacji i materiału albo po nazwisku, żeby sprawdzić status. Icon zaznacza, że kogoś, kogo w ogóle nie ma w rejestrze, nie obejmuje akredytacja. Akredytowani członkowie przechodzą ocenę koleżeńską i regularne przeglądy rozwoju zawodowego.

O co zapytać przed naprawą

Niezależnie od tego, kto będzie naprawiał, te pytania pomogą porównać możliwości i uniknąć niespodzianek:

• Ekspozycja czy używanie? Powiedz wprost, czy chcesz jeszcze z tego naczynia jeść albo pić, i zapytaj, co to wyklucza.
• Jakie materiały? Urushi, klej konserwatorski i żywica syntetyczna inaczej znoszą ciepło, wodę i upływ czasu.
• Czy naprawa będzie widoczna? Kintsugi czyni pęknięcie częścią wyglądu. Konserwator może dążyć do dyskretnej albo widocznej spoiny, zależnie od przedmiotu.
• Co z brakującymi kawałkami? Zapytaj, jak zostaną uzupełnione ubytki i czy uzupełnienie będzie pasować kolorem.
• Ile to potrwa i ile kosztuje? Poproś o pisemny kosztorys i termin, tak jak zaleca Icon.
• Jaką dokumentację dostanę? Zdjęcia przed i po, użyte materiały i zalecenia pielęgnacyjne.

Jeśli naczynie zrobił żyjący twórca, zapytaj też jego. Niektórzy doradzą w sprawie naprawy albo zrobią nową sztukę.

Zachowaj dokumentację naprawy

Niezależnie od drogi zachowaj sprawozdanie, nazwisko konserwatora albo osoby, która naprawiała, użyte materiały i zdjęcia przed i po. Przy sprzedaży, ubezpieczeniu albo kolejnej naprawie ta wiedza będzie potrzebna. Więcej piszemy w poradniku o dokumentowaniu pochodzenia przedmiotów robionych ręcznie.

Źródła

• Selecting a conservator, Icon: kroki wyboru, pisemny program i kosztorys, zaliczka, wycena, umowa, końcowe sprawozdanie
• A new way to find conservators you can trust, Icon: Conservation Register, bezpłatny, sposoby wyszukiwania, akredytacja i rozwój zawodowy
• Find a conservator, Icon: katalog akredytowanych członków, filtry według specjalizacji i lokalizacji
• Caring for ceramic and glass objects, Canadian Conservation Institute: stare naprawy, żółknięcie i słabnięcie klejów, korozja zszywek, wilgotność powyżej 75%, widoczność pęknięć szkła, crizzling i zakresy wilgotności
• Kintsugi reflects beauty in flaws, strength in healing, New Orleans Museum of Art: opowieść o Yoshimasie jako przekaz, lakier i złoty pył
• Bowl with a foliate rim, named "Bakōhan", Tokyo National Museum (ColBase): seladon z Longquan, dynastia Song Południowa, XIII wiek, ważne dobro kultury
• Tea bowl, 16.122.5, The Metropolitan Museum of Art: kintsugi jako technika japońska, metalowe klamry typowe dla Chin
• Vase with kintsugi repairs, Amgueddfa Cymru, Museum Wales: japoński wazon z początku XVIII wieku ze złotymi naprawami lakierem
• The history of kintsugi, Tsugu Tsugu: szacunek dla okresu Muromachi, kultura herbaty, kintsugi z żywicą nie dla żywności
• 3 steps to start kintsugi at home, Tsugu Tsugu: rękawiczki, czas schnięcia, 2–3 miesiące, wilgotność, odporność do 95 °C, bez mikrofali i zmywarki, miesiąc przed użyciem
• Caring for your ceramic pieces, Mud Australia: naczynia po kintsugi wyłącznie dekoracyjne, wyrzucanie uszkodzonych naczyń
• Find a conservator, British Society of Master Glass Painters: lista akredytowanych konserwatorów witraży, zbieranie fragmentów
• Sekcja Konserwacji Dzieł Sztuki OW ZPAP: sekcja konserwatorska, Spotkania „Sztuka Konserwacji”, współorganizatorzy, kontakt
• Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu, wroclaw.pl: sześcioletnie studia z konserwacji i restauracji ceramiki i szkła