Jak dbać o ręcznie robioną ceramikę: zmywarka, mikrofala, piekarnik, spękania

Ręcznie robiony kubek czy talerz zwykle jest twardszy, niż się wydaje. Większość szkód bierze się z trzech rzeczy: gwałtownej zmiany temperatury, mikrofali, która trafia na coś, czego nie powinna grzać, i stuknięć o inne naczynia. Wszystkich trzech łatwo uniknąć, kiedy wiesz, z czego jest twoje naczynie.

I tu jest haczyk. „Ręcznie robiona ceramika” to i nisko wypalana ceramika porowata, i mocno wypalona kamionka, i porcelana, i porcelana kostna, i naczynia z prawdziwym złotem. Twórca kamionki wypalanej w wysokiej temperaturze może spokojnie napisać „do zmywarki i mikrofali”. Twórca miękkiej ceramiki albo porcelany ze złotym brzegiem napisze coś innego.

Zacznij więc od karty pielęgnacji albo opisu produktu od twórcy. Jego zalecenia są ważniejsze niż ten poradnik. Poniżej zebraliśmy wskazówki z opublikowanych zaleceń pracowni i producentów oraz ze źródeł o technologii ceramiki, dla chwil, kiedy chcesz zrozumieć, skąd się biorą.

Najważniejsze

• Najpierw zalecenia twórcy, bo masa, szkliwo i wypał decydują, co naczynie wytrzyma.
• Szok termiczny to najczęstsza przyczyna pęknięć, której da się uniknąć: nie przenoś ceramiki prosto z zamrażarki do gorącego piekarnika ani z piekarnika na zimny blat i nigdy nie stawiaj jej na palniku ani płycie.
• Złoto, platyna i inne metaliczne zdobienia nie powinny trafiać do mikrofali, a pracownie takie jak Feldspar proszą o mycie ręczne.
• Kubek, który w mikrofali robi się gorętszy niż napój, chłonie wodę, często przez nieszkliwioną stopkę albo spękane szkliwo. Przestań go tak podgrzewać.
• Spękania szkliwa to wada ceramiki użytkowej. Pęknięte, spękane i mocno wyszczerbione naczynia odstaw od jedzenia i zapytaj twórcę.
• Przekładaj naczynia filcem albo ściereczką, bo nieszkliwiona stopka może porysować szkliwo naczynia pod spodem.

Sprawdź, co masz

Ceramika stołowa dzieli się na kilka szerokich rodzin i każda zachowuje się inaczej.

Rodzaj	Jak powstaje	Co to znaczy dla pielęgnacji
Ceramika porowata (np. fajans, terakota)	Wypalana w niższej temperaturze, pozostaje porowata	Szczelność zapewnia szkliwo; łatwiej chłonie wodę przez gołą glinę
Kamionka	Wypalana w wyższej temperaturze aż do zagęszczenia	Mocna i trwała, ale według Digitalfire bardziej krucha i wrażliwsza na szok termiczny niż ceramika porowata
Porcelana	Gęsta, zeszkliwiona, często przeświecająca	Niska porowatość; mocno zeszkliwione masy najgorzej znoszą nagłe nagrzanie
Porcelana kostna	Zależy od producenta	Wedgwood traktuje ją osobno od kamionki i porcelany; naczynia ze złotem często myje się tylko ręcznie

Digitalfire opisuje ceramikę porowatą jako taką, w której nie powstaje dość szkła, by wypełnić pory, a kamionkę jako półzeszkliwioną: gęstą, ale nie zupełnie nienasiąkliwą. W jego nieformalnych próbach z płomieniem terakota wytrzymywała dłużej niż typowa kamionka czy porcelana. Porowate masy lepiej znoszą szok termiczny, za to łatwiej chłoną wodę.

Oficjalne definicje wyznaczają granice według nasiąkliwości. Amerykański urząd statystyczny (US Census Bureau) w klasyfikacji eksportowej ceramiki, z badaniem według ASTM C373, określa porcelanę jako masę chłonącą najwyżej 0,5% swojej wagi wody, kamionkę najwyżej 3%, a ceramikę porowatą (earthenware) ponad 3%. To granice klasyfikacji handlowej, nie zasady pielęgnacji, ale pokazują, dlaczego kubek z masy porowatej potrzebuje szczelnego szkliwa.

Jeśli nie wiesz, z jakiej masy jest naczynie, zapytaj twórcę. Na przykład Leach Pottery z St Ives podaje, że jej Standard Ware to kamionka z niewielką ilością żelaza.

Zmywarka

Wiele pracowni pozwala na zmywarkę, ale z warunkami:

• Mud Australia pisze, że jej porcelana obiadowa nadaje się do zmywarki, i prosi, by każde naczynie stało tak, żeby nie dotykało innych, bo inaczej łatwo o odprysk.
• Wedgwood dopuszcza kamionkę i porcelanę na delikatnym programie, a porcelanę kostną tylko wtedy, gdy jest oznaczona jako zmywalna.
• Feldspar podaje, że jego porcelana kostna z kolekcji kolorowej wytrzymuje zmywarkę do 60 °C, zaleca detergenty w płynie lub żelu, bo tabletki i proszki mogą działać ściernie, a wszystko ze złotem każe myć ręcznie.

Jeśli naczynie nie ma żadnych zaleceń, ostrożnym wyborem jest mycie ręczne w ciepłej wodzie z płynem. Mud Australia radzi suszyć naczynia na suszarce z odstępami.

Mikrofala

W mikrofali psują się dwie rzeczy: woda w glinie i metal na powierzchni.

Woda w glinie. Digitalfire wyjaśnia, że porowata masa może nasiąkać wodą przez nieszkliwioną stopkę albo spękane szkliwo. W mikrofali ta woda się nagrzewa i naczynie może być gorętsze od zawartości, a nawet pęknąć. W przemyśle za granicę bezpieczeństwa w mikrofali przyjmuje się 1% porowatości. Digitalfire zauważa, że sporo ceramiki z pracowni ma 2–3% i zwykle sobie radzi, bo szkliwo ogranicza wnikanie wody. Szybki test: wlej trochę wody i grzej 30 sekund. Jeśli naczynie jest wyraźnie cieplejsze od wody, coś jest nie tak.

Metal na powierzchni. Digitalfire pisze, że złoto na porcelanie kostnej przewodzi prąd i może iskrzyć. Wedgwood podaje, że naczynia z metalicznymi zdobieniami nie nadają się do mikrofali. Feldspar pisze, że naczyń ze złotem nie wkłada się do mikrofali ani zmywarki, i podkreśla, że malowane ręcznie złoto to prawdziwe złoto. Mayco, dostawca szkliw dekoracyjnych dla ceramików, zastrzega, że naczyń ze złotą dekoracją nie należy używać w mikrofali. Digitalfire wymienia też jako możliwy problem szkliwa z dużą zawartością tlenków metali, np. mocno żelaziste.

Liczy się też grubość ścianek. Według Digitalfire grubsze i cieńsze miejsca nagrzewają się w innym tempie, co może prowadzić do pęknięć.

Piekarnik, zamrażarka i szok termiczny

Szok termiczny to sytuacja, w której jedna część naczynia rozszerza się albo kurczy dużo szybciej niż inna. Mud Australia podaje przykłady: z zamrażarki do piekarnika i z piekarnika na zimny blat. Jej zalecenia:

• zimne naczynia stawiaj w gorącym piekarniku na kratce;
• bardzo gorące odstawiaj na drewno albo ściereczkę;
• nigdy nie stawiaj porcelany bezpośrednio na płycie kuchennej ani nad ogniem.

Wedgwood podaje, że jego kamionka i porcelana wytrzymują piekarnik do 100 °C, i każe unikać otwartego ognia i gwałtownych zmian temperatury. Porcelana kostna nie nadaje się do piekarnika, chyba że jest tak oznaczona. Mud Australia pisze, że jej porcelana nadaje się do piekarnika, ale nie podaje maksymalnej temperatury, więc o liczbę zapytaj twórcę.

Zakłady Ceramiczne „Bolesławiec” w swoim blogu też radzą unikać gwałtownych zmian temperatury, myć naczynia łagodnym płynem i nie stawiać na nich gorących garnków.

Digitalfire dodaje, że nagrzewanie z jednej strony, jak nad płomieniem, tworzy duże różnice między gorącą i zimną stroną, a pęknięcie po wielu szokach może być ciche: jedynym znakiem bywa głuchy dźwięk przy stuknięciu.

Spękania szkliwa

Spękania (crazing) to siatka drobnych pęknięć w szkliwie. Digitalfire tłumaczy, że wynikają z niedopasowania: szkliwo rozszerza się i kurczy bardziej niż masa. Naczynie może wyglądać dobrze po wyjęciu z pieca i popękać później, zwłaszcza po wielu nagłych zmianach temperatury, na przykład gdy do ciepłego kubka trafia zimny napój.

Digitalfire traktuje spękania w ceramice użytkowej jako wadę, a szkliwa krakelurowe, które pękają celowo, uznaje za nieodpowiednie do naczyń użytkowych. Przez spękane szkliwo woda dociera do gliny, co ma znaczenie dla mikrofali i higieny. Jeśli naczynie do jedzenia zaczyna pękać w ten sposób, daj znać twórcy. Może to być problem dopasowania szkliwa w całej partii.

Stopki, rysy i przebarwienia

Wiele ręcznie robionych naczyń ma nieszkliwioną stopkę albo spód, a goła glina jest bardziej szorstka niż szkliwo. Mud Australia zauważa, że przy układaniu naczyń w stos biskwitowa powierzchnia jednego może rysować szkliwione wnętrze drugiego, i zaleca stojaki na talerze, filc albo len między naczyniami, a przy ciemnych kolorach filc. Wedgwood radzi to samo dla kamionki i porcelany.

Na osad z herbaty i przypalone ślady Mud Australia poleca gąbkę melaminową lekko zwilżoną wodą. Wedgwood zaleca delikatne, nieścierne środki. Nie szoruj złotych zdobień: Mayco ostrzega, że cienka warstwa dekoracji może się zetrzeć.

Odpryski, pęknięcia i kiedy odstawić naczynie

Według Mud Australia drobne odpryski na brzegu można wygładzić ręcznie drobnym papierem ściernym, tylko od strony matowej, nigdy po szkliwie. Jeśli nie masz pewności, czy wyszczerbione naczynie nadal można wkładać do mikrofali, piekarnika albo zmywarki, firma prosi o kontakt. Mocno uszkodzone albo pęknięte naczynia radzi wyrzucić albo naprawić jako przedmiot wyłącznie dekoracyjny.

Rozsądna zasada dla każdej ręcznie robionej zastawy:

• Mały odprysk na brzegu gęstej masy: wygładź albo zapytaj twórcę, a jeśli odsłonił glinę, nie wkładaj naczynia do mikrofali.
• Pęknięcie, które czujesz palcem albo słyszysz: odstaw od jedzenia.
• Spękane szkliwo na powierzchni, która dotyka jedzenia: przestań używać do jedzenia i zapytaj twórcę.
• Ukochane naczynie się stłukło: zajrzyj do poradnika o naprawie stłuczonej ceramiki i szkła.

Trzymaj kartę pielęgnacji przy naczyniu

Zalecenia pomagają tylko wtedy, gdy znajdziesz je po latach. Jeśli twórca dał ci kartę, trzymaj ją z paragonem. Jeśli nie, krótka notatka z nazwą pracowni, rodzajem masy i uwagami w rodzaju „tylko mycie ręczne” czy „nie do mikrofali” oszczędzi zgadywania. Twórcy znajdą więcej w poradniku o kartach pielęgnacji przedmiotów robionych ręcznie.

Źródła

• Product care, Mud Australia: ustawianie w zmywarce, kratka w gorącym piekarniku, gorące naczynia na drewno lub ściereczkę, przykłady szoku termicznego, filc i len, gąbka melaminowa, szlifowanie odprysków od strony matowej
• Caring for your ceramic pieces, Mud Australia: mikrofala, piekarnik, zmywarka, zakaz płyty i ognia, wyrzucanie uszkodzonych naczyń
• Your dinnerware care guide, Mud Australia: rysowanie szkliwa przez biskwit, gwałtowne zmiany temperatury
• Care guide, Wedgwood: metaliczne zdobienia nie do mikrofali, delikatny program zmywarki, porcelana kostna tylko z oznaczeniem, piekarnik do 100 °C, unikanie ognia i nagłych zmian, przekładki między naczyniami
• Care for your wares, Feldspar: porcelana kostna do zmywarki do 60 °C, detergent w płynie lub żelu, złoto tylko ręcznie, prawdziwe złoto
• Overglazes, Mayco: złota dekoracja nie do mikrofali, bez mocnego szorowania
• Schedule B, chapter 69 (ceramic products), statistical notes, US Census Bureau: granice nasiąkliwości dla porcelany (0,5%), kamionki (3%) i ceramiki porowatej (ponad 3%), badanie ASTM C373
• Microwave safe, Digitalfire: nasiąkanie wodą, nieszkliwiona stopka, próg 1% porowatości, test 30 sekund, tlenki metali, złoto na porcelanie kostnej, nierówna grubość
• Thermal shock, Digitalfire: porównanie mas, nagrzewanie z jednej strony, ciche pęknięcia
• Glaze crazing, Digitalfire: przyczyna, spękania opóźnione, wada ceramiki użytkowej, szkliwa krakelurowe
• Earthenware, Digitalfire: porowatość ceramiki niskotemperaturowej, porównanie w próbie z płomieniem
• Stoneware, Digitalfire: kamionka półzeszkliwiona, kruchość i szok termiczny
• FAQ, Leach Pottery: Standard Ware to kamionka z niewielką ilością żelaza
• Uncover the beauty of Bolesławiec Polish pottery, Zakłady Ceramiczne „Bolesławiec”: łagodny płyn, unikanie gwałtownych zmian temperatury, gorące garnki