Jak zamówić instrument u lutnika: od listy oczekujących po odbiór

Zamówienie instrumentu to raczej długa rozmowa niż jednorazowy zakup. Opowiadasz, jak grasz i co chcesz usłyszeć, lutnik przekłada to na drewno, wymiary i ustawienia, a potem czekasz, czasem latami. Gdy instrument przyjedzie, nadal potrzebuje czasu i drobnych regulacji, zanim się ułoży.

Każda pracownia robi to po swojemu. Jedni biorą zaliczkę za miejsce na liście, inni nic, dopóki nie zaczną pracy, a jeszcze inni raz w roku losują nazwiska. Okresy próbne, zwroty i opieka po odbiorze też się różnią. Przykłady w tym poradniku pochodzą z warunków, które twórcy sami publikują. Pokazują, o co pytać, a nie to, co jakikolwiek lutnik jest ci winien.

Poradnik dotyczy gitar, instrumentów smyczkowych i innych instrumentów z drewna. Przechodzi kolejno przez decyzje, specyfikację, umowę, okres próbny i dokumenty, które warto trzymać.

Najważniejsze

• Zacznij od tego, jak grasz i jakiego brzmienia szukasz. Dobry lutnik razem z tobą zamieni to w specyfikację.
• Listy oczekujących trwają od miesięcy do lat. J. Romero Banjos podaje około pięciu lat dla swoich banjo na zamówienie i nie gwarantuje terminu.
• Zaliczki w opublikowanych warunkach wynoszą od zera (Roger Hargrave, przy standardowych zamówieniach) przez 10% (John Dilworth) do 25% (McElroy Guitars). Sprawdź, co dzieje się z zaliczką, gdy któraś strona się wycofa.
• Poproś o pisemną umowę ze specyfikacją, ceną, zaliczką i szacowanym terminem ukończenia. Dilworth opisuje dokładnie taki dokument.
• Ustal okres próbny, zanim zapłacisz całość. Przykłady: dwa tygodnie (Dilworth) i siedem dni (McElroy).
• Trzymaj razem umowę, specyfikację, dane z etykiety lub numer seryjny i instrukcję pielęgnacji. Zapisz też, jakie chronione materiały użyto.

Zacznij od tego, jak grasz

Zanim zaczniesz oglądać próbki drewna, zapisz, czego potrzebujesz od instrumentu. Skrzypaczka, która waha się między jasnym, solowym głosem a ciemniejszym brzmieniem do kameralistyki, potrzebuje innej rozmowy niż gitarzysta grający fingerstyle w domu. Lutnik John Dilworth pisze, że pierwszym krokiem jest ustalenie, jakiego instrumentu i brzmienia szuka klient.

Co warto powiedzieć lutnikowi:

• na czym grasz, gdzie i z kim;
• jakie instrumenty znasz z gry i co ci się w nich podobało albo nie;
• czy masz szczególne potrzeby, np. małą dłoń, krótki zasięg albo grasz lewą ręką;
• jaki masz budżet, razem z futerałem i regulacją.

Roger Hargrave, lutnik skrzypcowy, zaczyna każde zamówienie od rozmowy o potrzebach muzyka i wyjaśnia możliwości, gdy klient potrzebuje pomocy w decyzji.

Listy oczekujących i terminy

Listy oczekujących to u niezależnych twórców norma. Ich długość niewiele mówi o jakości. Pokazuje raczej, ile instrumentów jedna osoba zrobi w roku i ile osób o nie pyta.

Pracownia	Co mówią opublikowane warunki
J. Romero Banjos	Lista otwiera się raz w roku, 1 stycznia, nazwiska są losowane, oczekiwanie około pięciu lat, bez gwarancji terminu
John Dilworth (skrzypce)	Umowa podaje szacowany termin ukończenia, zaliczka zapewnia miejsce na liście
Roger Hargrave (skrzypce)	Po ustaleniu szczegółów klient trafia na listę, a lutnik odzywa się ponownie, gdy zaczyna pracę
Lowden Guitars	Przy gitarach robionych na zamówienie zespół potwierdza z klientem specyfikację i termin

Zadaj dwa pytania o czas. Kiedy zacznie się praca nad twoim instrumentem? I jak się dowiesz, jeśli termin się przesunie? Romero na przykład nie potrzebuje specyfikacji w chwili zamówienia i ustala ją z tobą, gdy przyjdzie kolej na twój instrument.

Zaliczka i płatności

Opublikowane zasady bardzo się różnią:

• John Dilworth bierze 10%. To zapewnia miejsce na liście i pokrywa pierwsze koszty materiału i przygotowań. Przy bardzo nietypowych projektach prosi o całą kwotę z góry.
• McElroy Guitars bierze 25% szacowanej ceny za rezerwację, a resztę przed wydaniem instrumentu.
• Roger Hargrave pisze, że zwykle nie bierze zaliczki, poza nietypowymi zamówieniami, np. instrumentem dla leworęcznych albo kopią mniej znanego mistrza.
• J. Romero Banjos bierze bezzwrotną wpłatę, gdy twoje nazwisko zostanie wylosowane, i gwarantuje cenę bazową z dnia zamówienia, ale nie ceny opcji.

Zanim zapłacisz, zapytaj, czy zaliczka jest zwrotna, czy wlicza się w cenę i co się stanie, jeśli lutnik nie zacznie pracy albo ty zmienisz zdanie. Więcej o płatnościach etapami znajdziesz w poradniku o harmonogramach płatności przy zleceniach.

Specyfikacja

Specyfikacja to lista decyzji, które definiują twój instrument. Twórcy różnią się tym, ile chcą zostawić tobie, a ile wolą podpowiedzieć.

Model i rozmiar

Przy skrzypcach, altówkach i wiolonczelach Dilworth zauważa, że model często wybiera się najpierw według rozmiaru. Jego projekty opierają się na klasycznych mistrzach z Cremony, Brescii i Wenecji. Hargrave robi kopie instrumentów włoskich i nowe instrumenty na klasycznych wzorach. Przy gitarach McElroy pomaga wybrać model, zestaw drewna, rozetę i obszycia.

Drewno

Taylor Guitars pisze, że drewno płyty rezonansowej odgrywa kluczową rolę w brzmieniu, a drewno boczków i dna działa jak naturalna regulacja barwy. Taylor dodaje, że drewno to tylko jeden ze składników, a liczy się to, jak lutnik z nim pracuje. Lutnik, któremu ufasz, powie ci, jak używa każdego gatunku, a to cenniejsze niż ogólna tabelka z opisami brzmienia.

Niektóre gatunki wiążą się z dodatkowymi przepisami. McElroy oferuje palisander brazylijski za dopłatą i jednocześnie zaznacza, że za CITES i inne przepisy importowe i eksportowe odpowiada właściciel. Jeśli instrument będzie przekraczał granice, zapytaj, jakie gatunki są w środku i jakie dokumenty do niego dostaniesz.

Gryf, menzura i wygoda gry

Przy gitarach kształt gryfu, menzura, szerokość siodełka i rozstaw strun decydują o tym, jak instrument leży w dłoni. To sprawy bardzo osobiste. Jeśli możesz, pograj na instrumentach z różnymi gryfami, zanim się zdecydujesz, i podaj lutnikowi wymiary tego, który ci pasuje.

Wykończenie i wygląd

Dilworth lakieruje według życzenia muzyka, na nowo albo z patyną. Hargrave zauważa, że kopie zwykle mają postarzane wykończenie z lekkimi śladami użycia, choć część klientów woli instrument, który wygląda na nowy. Zdecyduj o tym wcześnie. To wygląd na dziesięciolecia.

Umowa

Dilworth opisuje umowę, która określa zakres pracy, szacowany termin ukończenia i koszt. To rozsądne minimum. Dobra umowa obejmuje też:

• ostateczną specyfikację z opcjami i ich cenami;
• zaliczkę, etapy płatności i to, co podlega zwrotowi;
• okres próbny i zasady zwrotu;
• regulacje w cenie po odbiorze i czas, w jakim obowiązują;
• dostawę, wysyłkę i ubezpieczenie;
• co się dzieje, gdy specyfikacja zmieni się w trakcie budowy.

Jeśli zmienisz zdanie co do szczegółu, gdy praca już trwa, licz się ze zmianą ceny albo terminu. Jak twórcy zwykle to rozwiązują, opisujemy w poradniku o zmianach w trakcie zlecenia.

Okres próbny i zwroty

Wielu twórców pozwala ci pożyć z gotowym instrumentem, zanim zapłacisz całość.

• Dilworth daje dwutygodniowy okres próbny, w którym wprowadza poprawki. Na koniec płacisz resztę albo oddajesz instrument. Jeśli go oddasz, Dilworth sprzedaje go dalej i zwraca zaliczkę po sprzedaży.
• McElroy opisuje siedmiodniowe prawo odmowy. Za instrumenty standardowe zwraca pieniądze od razu, za instrumenty na zamówienie po ich sprzedaży, bez gwarancji terminu.
• Hargrave pisze, że nie wymaga od klienta zakupu gotowego instrumentu.

Wykorzystaj okres próbny dobrze. Graj w miejscach, w których zwykle grasz, poproś nauczyciela albo kolegę, żeby posłuchał z dystansu, i zapisuj wszystko, co ci przeszkadza, żeby lutnik mógł to poprawić.

Regulacja i poprawki

Regulacja to zestaw drobnych ustawień, dzięki którym instrument dobrze się gra: ugięcie gryfu, nacięcia w siodełku, wysokość strun i menzurowanie. Lutnik Dave Helmer w Premier Guitar ustawia najpierw ugięcie gryfu, potem siodełko, potem wysokość strun, a menzurowanie na końcu.

Instrument zmienia się po odbiorze. Martin zaznacza, że płyta gitary podnosi się i opada wraz z temperaturą i wilgotnością, a akcja zmienia się z czasem, i zaleca regulację w autoryzowanym serwisie. Roger Hargrave przez rok bezpłatnie zmienia ustawienia gry i zaleca w tym czasie przegląd.

Zapytaj, co jest w cenie, przez jaki czas i kto zrobi regulację, jeśli mieszkasz daleko. Hargrave wspomina o sieci zaprzyjaźnionych lutników dla klientów z daleka.

Wilgotność w pierwszym roku

Nowy instrument jest najbardziej narażony podczas pierwszej suchej zimy. Martin zaleca 45–55% wilgotności względnej, a Martin i Taylor radzą trzymać gitarę w futerale z nawilżaczem, gdy powietrze jest suche. Zakresy, objawy i rozwiązania opisujemy w poradniku o wilgotności i instrumentach z drewna.

Co zachować

Dokumenty są częścią instrumentu. Trzymaj je razem, najlepiej na papierze i w skanach:

• umowę i ostateczną specyfikację, z gatunkami drewna;
• dane z etykiety, stempla albo numer seryjny. Martin na przykład wytrawia model i numer seryjny na klocku przy gryfie, a po numerze można sprawdzić datę produkcji;
• faktury i potwierdzenia płatności;
• instrukcję pielęgnacji i zalecany zakres wilgotności;
• zapis regulacji i napraw z datami;
• dokumenty o pochodzeniu chronionych gatunków drewna lub materiałów.

Taki zapis pomaga przy ubezpieczeniu, naprawach i sprzedaży. Jak twórcy i właściciele go prowadzą, piszemy w poradniku o historii pochodzenia przedmiotów rękodzielniczych.

Źródła

• Commissioning new instruments, John Dilworth Violins: pierwsza rozmowa, zawartość umowy, zaliczka 10%, wybór modelu i drewna, lakier, dwutygodniowy okres próbny, zwroty
• Ordering an instrument / Commissions, Roger Graham Hargrave: rozmowa o potrzebach, lista oczekujących, zaliczka tylko przy nietypowych zamówieniach, modele i postarzanie, rok bezpłatnych regulacji
• Ordering, McElroy Guitars: zaliczka 25%, pomoc w wyborze modelu i drewna, opcje drewna, siedmiodniowe prawo odmowy, CITES jako obowiązek właściciela
• Ordering a custom banjo, J. Romero Banjos: coroczne losowanie, około pięciu lat oczekiwania, bezzwrotna wpłata, gwarancja ceny, specyfikacja w chwili budowy
• FAQs, Lowden Guitars: specyfikacja i termin potwierdzane indywidualnie przy gitarach robionych na zamówienie
• Taylor tonewoods, Taylor Guitars Wood&Steel: rola płyty rezonansowej oraz boczków i dna, drewno jako jeden ze składników brzmienia
• How to set up a guitar, Premier Guitar: kolejność czynności przy regulacji
• Care and feeding guide, C. F. Martin & Co.: wilgotność 45–55%, zmiany akcji z czasem, ruch płyty, regulacje w autoryzowanym serwisie
• Frequently asked questions, C. F. Martin & Co.: numer seryjny na klocku przy gryfie, datowanie po numerze seryjnym
• 5 guitar care essentials, Taylor Guitars Wood&Steel: futerał i nawilżacz w suchych warunkach