Skóra garbowana roślinnie czy chromem: proces, czas i jak się starzeje

Każda skóra jest garbowana, czyli tak przetworzona, żeby przestała gnić i po wyschnięciu pozostała elastyczna. Środek garbujący decyduje o niemal wszystkim, co zauważysz w gotowym materiale: od tego, jak sztywny jest nowy pasek, po to, jak wygląda torba po lecie na słońcu.

Najczęściej usłyszysz o dwóch metodach: garbowaniu roślinnym, garbnikami z kory i innych roślin, oraz garbowaniu chromowym, solami chromu. Twórcy wybierają między nimi z praktycznych powodów: jak sztywny albo miękki ma być wyrób, jak ma się starzeć i do czego będzie służył.

W tym poradniku znajdziesz opis obu procesów, czas ich trwania, zachowanie skór na co dzień i to, co mówi prawo UE o chromie. Nie ustawiamy tu żadnej metody wyżej. Każda ma zastosowania, do których pasuje, i takie, do których nie.

Najważniejsze

• Garbowanie zamienia skórę surową w wyprawioną: włókna kolagenu reagują z garbnikami, chromem albo innymi środkami, co zatrzymuje rozkład i zachowuje elastyczność.
• Garbowanie roślinne jest powolne: według EPA garbniki docierają do środka skóry zwykle po około trzech tygodniach, a tradycyjny proces z korą dębową w garbarni J & F J Baker trwa 12 miesięcy.
• Garbowanie chromowe jest szybsze i według EPA daje skórę miękką, elastyczną, odporniejszą na temperaturę i bardzo stabilną w wodzie.
• Skóra garbowana roślinnie jest sztywniejsza, zmienia odcień na słońcu i ciemnieje od olejów i dotyku. Wielu twórców ceni tę patynę, inni wolą stabilność chromu.
• Do garbowania używa się chromu III. Od 1 maja 2015 r. prawo UE zakazuje wprowadzania wyrobów skórzanych stykających się ze skórą, jeśli zawierają 3 mg/kg chromu VI lub więcej.
• Zapytaj twórcę o metodę i garbarnię. Testy na oko są zawodne, gdy skóra jest barwiona i wykończona.

Co robi garbowanie

EPA opisuje garbowanie jako zamianę surowych skór w skórę wyprawioną. Skóra potrafi wchłaniać kwas garbnikowy i inne substancje, które chronią ją przed rozkładem, zmniejszają nasiąkliwość i utrzymują ją miękką i trwałą. Chemicznie to reakcja włókien kolagenu z garbnikami, chromem, ałunem albo innymi środkami.

Przed garbowaniem i po nim jest wiele innych etapów. EPA dzieli je na prace warsztatu mokrego (moczenie, mizdrowanie, odwłaszanie), garbowni (wytrawianie, piklowanie, garbowanie, dwojenie) i wykończalni (suszenie, szlifowanie, barwienie, powlekanie). To samo garbowanie nadaje skórze podstawowy charakter.

Garbowanie roślinne

Czym się garbuje. Garbnikami pozyskiwanymi z roślin, tradycyjnie z kory drzew. EPA nazywa je najstarszym procesem wciąż stosowanym w branży i podaje, że tak powstają skóry ciężkie i podeszwowe.

Jak to działa. Stężenie garbnika na początku jest niskie i rośnie w trakcie garbowania. Według EPA garbniki docierają do środka skóry zwykle po około trzech tygodniach. EPA zauważa też, że duża część skór garbowanych roślinnie nie przechodzi już dogarbowania, barwienia, natłuszczania ani wykańczania.

Ile może trwać. Tradycyjne garbowanie w dołach trwa znacznie dłużej. Garbarnia J & F J Baker w Colyton w hrabstwie Devon, która podaje, że garbuje tam od 1862 r., przez trzy miesiące płucze skóry w wywarze z kory dębowej, a potem przez kolejne dziewięć miesięcy trzyma je płasko w dołach, przekładając korą. Daje to 12 miesięcy garbowania, a według firmy każdy kawałek skóry powstaje ponad rok.

Definicja. Lista Leather Working Group (LWG), powołując się na CEN, definiuje skórę garbowaną roślinnie jako skórę wyprawioną roślinnymi środkami garbującymi, w której łączna zawartość metali garbujących (chrom, glin, tytan, cyrkon, żelazo) nie przekracza 0,3% suchej masy.

Garbowanie chromowe

Czym się garbuje. Solami chromu trójwartościowego, zwykle zasadowym siarczanem chromu. EPA opisuje typowy proces jednokąpielowy: skóry są po piklowaniu w środowisku kwaśnym (pH 3 lub niżej), dodaje się chrom, a potem podnosi pH.

Co dalej. Skórę chromową wyżyma się, sortuje, dwoi na warstwę licową i mizdrową, struga do grubości, a potem zwykle dogarbowuje, barwi i natłuszcza, żeby nadawała się do użycia. Mokrą skórę zaraz po garbowaniu chromem nazywa się wet blue. Lista LWG definiuje ją jako półprodukt.

Co daje. EPA podsumowuje, że skóra chromowa jest miększa i bardziej elastyczna niż garbowana roślinnie, odporniejsza na temperaturę, bardzo stabilna w wodzie i szybsza w produkcji. Dodaje, że w USA niemal wszystkie skóry z lżejszych skór bydlęcych oraz ze skór owczych, kozich i świńskich garbuje się chromem.

Jak jest popularne. Dokument EPA, pisany dla przemysłu w USA, podaje, że chrom odpowiada za około 90% amerykańskiej produkcji. COTANCE, organizacja reprezentująca europejski przemysł skórzany, podała w 2019 r., że chromem garbuje się 85–90% skór na świecie. To szacunki branżowe, a nie zmierzone statystyki globalne.

Porównanie

	Garbowanie roślinne	Garbowanie chromowe
Środek garbujący	Garbniki roślinne, często z kory	Sole chromu III
Czas garbowania	Tygodnie (EPA) do 12 miesięcy (tradycyjne doły z korą dębową)	Krócej, EPA opisuje jedną kąpiel
W dotyku, gdy nowa	Sztywniejsza	Miększa, bardziej elastyczna
Woda	Reaguje na wilgoć i zmiany wilgotności	Bardzo stabilna w wodzie (EPA)
Ciepło	Mniejsza odporność termiczna	Większa odporność termiczna (EPA)
Światło i dotyk	Zmienia odcień, ciemnieje od olejów	Kolor zależy głównie od barwnika i wykończenia
Typowe zastosowania według źródeł	Skóry ciężkie i podeszwowe (EPA)	Lżejsze skóry bydlęce, owcze, kozie, świńskie (EPA)

Ciepło: temperatura skurczu

Garbarze mierzą odporność termiczną temperaturą skurczu, czyli punktem, w którym mokra skóra gwałtownie się kurczy. Podsumowanie referatów konferencyjnych opublikowane przez Leather International w 2005 r. podaje dla skór chromowych powyżej 100°C, a dla garbowania bezmineralnego, do którego należy roślinne, około 80–85°C. Wartości zależą od metody i receptury, więc traktuj je jako wskazówkę różnicy, nie jako specyfikację.

Suchej skórze szkodzi ciepło dużo niższe niż te temperatury. Red Wing, producent butów, zaleca, żeby nigdy nie suszyć butów przy kaloryferze, grzejniku ani na słońcu, bo mocne ciepło powoduje pękanie, sztywnienie i utratę naturalnych olejów.

Jak się starzeją

Patyna i kolor

Szwedzka garbarnia roślinna Tärnsjö Garveri pisze w instrukcji pielęgnacji, że jej skóra starzeje się naturalnie i nabiera patyny, światło słoneczne zmienia jej odcień, a ciepłe, suche powietrze ją wysusza, jeśli nie jest pielęgnowana. Ostrzega też, że oleje i tłuszcze mogą zmienić wygląd i chwyt skóry oraz ją przyciemnić.

EPA zaznacza, że skórę chromową zwykle się dogarbowuje, barwi i natłuszcza, więc jej wygląd zależy w dużej mierze od barwnika i wykończenia. Wykończenie pigmentowane zakrywa lico równym kolorem i jest odporne na zabrudzenia. Anilinowe zostawia lico widoczne i łatwiej się brudzi, niezależnie od tego, czym skórę garbowano. Te pojęcia wyjaśniamy w poradniku o rodzajach skóry.

Woda i wilgotność

EPA opisuje skórę chromową jako bardzo stabilną w wodzie. Skóra garbowana roślinnie jest wrażliwsza. Kanadyjski Instytut Konserwacji (CCI) zauważa, że powtarzające się wahania wilgotności mogą stopniowo utwardzać skórę garbowaną roślinnie i powodować wędrówkę garbników na powierzchnię, przez co skóra ciemnieje i staje się krucha. To zalecenia muzealne, ale mechanizm jest ten sam w przedpokoju czy bagażniku.

Praktyczna rada jest dla obu taka sama: zbierz wodę, pozwól wyrobowi wyschnąć powoli w temperaturze pokojowej i trzymaj go z dala od kaloryferów. Szczegóły znajdziesz w poradniku o pielęgnacji wyrobów skórzanych.

Kształt i sztywność

Opis EPA pokazuje praktyczny podział: garbowanie roślinne do skór ciężkich i podeszwowych, chromowe do miększych, elastycznych skór z lżejszych surowców. Wybór zależy od tego, czy wyrób ma trzymać kształt, czy się układać i zginać, więc zapytaj twórcę, dlaczego wybrał taką skórę. Metody można też łączyć: lista LWG definiuje skórę półchromową jako garbowaną najpierw roślinnie, a potem dogarbowaną solami chromu.

Chrom VI a prawo UE

Ta część opisuje treść przepisów, to nie jest porada prawna. Zanim na niej oprzesz decyzję, sprawdź aktualny tekst skonsolidowany w Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) albo u krajowego organu.

• Problem. Do garbowania używa się chromu III. Rozporządzenie Komisji (UE) nr 301/2014 wyjaśnia, że związki chromu VI mogą powstawać w skórze przez utlenienie związków chromu III, a chrom VI w skórze stykającej się ze skórą człowieka może wywoływać nowe przypadki uczulenia i reakcje alergiczne.
• Limit. Rozporządzenie dodało ustępy do pozycji 47 załącznika XVII do REACH. Wyrobów skórzanych stykających się ze skórą, ani wyrobów ze skórzanymi częściami, które się z nią stykają, nie wolno wprowadzać do obrotu, jeśli skóra zawiera chrom VI w stężeniu 3 mg/kg (0,0003% wagowo) całkowitej suchej masy lub więcej.
• Dlaczego 3 mg/kg. Rozporządzenie wiąże próg z granicą oznaczalności metody badawczej EN ISO 17075.
• Od kiedy. Ograniczenie obowiązuje od 1 maja 2015 r. Nie dotyczy wyrobów używanych, które były w użytkowaniu końcowym w UE przed tą datą.

Ograniczenie dotyczy gotowego wyrobu, niezależnie od metody garbowania. To limit jednej substancji, a nie ocena, że któraś skóra jest ogólnie lepsza. Jeśli sprzedajesz wyroby skórzane w UE, poproś garbarnię o wyniki badań skóry, którą kupujesz.

Wybór i dobre pytania

Kupując albo zamawiając wyrób, zadaj te pytania:

1. Jaką metodą garbowano skórę i w jakiej garbarni?
2. Czy skóra jest barwiona na wskroś i jak wykończono powierzchnię?
3. Jak zmieni się od światła, wody i używania w pierwszym roku?
4. Jakie środki do pielęgnacji poleca twórca albo garbarnia, a których unikać?

Jeśli jesteś twórcą, zapisanie tych odpowiedzi dla każdego wyrobu oszczędza powtarzania i pomaga temu, kto będzie go kiedyś naprawiał. Najprościej przekazać je na karcie pielęgnacji.

Ten poradnik to ogólna informacja, a nie porada prawna. Przepisy się zmieniają, a to, jak działają, zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Zanim podejmiesz decyzję dotyczącą swojej umowy, produktu albo firmy, sprawdź aktualny tekst przepisów u właściwego organu albo zapytaj prawnika.

Źródła

• AP-42 Section 9.15 Leather Tanning, US Environmental Protection Agency: definicja garbowania, etapy procesu, garbowanie roślinne jako najstarsze i do skór ciężkich i podeszwowych, około trzech tygodni penetracji, wiele skór roślinnych bez dalszego wykańczania, jednokąpielowe garbowanie chromowe przy pH 3 lub niżej, właściwości skóry chromowej, około 90% produkcji w USA
• The process, J & F J Baker & Co: trzy miesiące w wywarze z kory dębowej, potem dziewięć miesięcy w dołach, 12 miesięcy garbowania, ponad rok na kawałek skóry
• J & F J Baker & Co (strona główna): garbowanie od 1862 r.
• List of Definitions v1.1 (styczeń 2024), Leather Working Group: skóra garbowana roślinnie, chromowa, bez chromu i półchromowa, wet blue, 0,3% metali garbujących
• COTANCE speaks out in defence of chrome tanning, Leatherbiz: szacunek COTANCE, 85–90% skór na świecie garbowanych chromem (2019)
• To chrome or not to chrome, Leather International: temperatura skurczu powyżej 100°C dla chromu, około 80–85°C dla garbowania bezmineralnego (podsumowanie referatów z 2005 r.)
• Lädervård (pielęgnacja skóry), Tärnsjö Garveri: własna strona garbarni (po szwedzku): słońce zmienia odcień, ciepłe suche powietrze wysusza skórę, bardzo oszczędnie olej lub tłuszcz w razie potrzeby, tłuszcze przyciemniają i zmieniają chwyt, krem ochronny i balsam z tłuszczu kokosowego, wosku pszczelego i lanoliny, łagodne mydło do skóry, chemikalia mogą matowić wykończenie, test na małym ukrytym fragmencie
• Care instruction, Carry On, Offecct (instrukcja Tärnsjö Garveri): patyna, zmiana odcienia od słońca, wysuszanie przez ciepłe suche powietrze, przyciemnianie przez oleje
• Care of alum, vegetable and mineral-tanned leather (CCI Notes 8/2), Canadian Conservation Institute: wahania wilgotności utwardzają skórę roślinną, wędrówka garbników
• Boot care FAQ, Red Wing Heritage Europe: nie suszyć przy kaloryferze, grzejniku ani na słońcu, ciepło powoduje pękanie i sztywnienie
• Leather grain, Leather Repair Company: wykończenie pigmentowane najtrwalsze, anilinowe mniej odporne na zabrudzenia
• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 301/2014, EUR-Lex (wersja brytyjska na legislation.gov.uk): powstawanie chromu VI przez utlenienie, uczulenia, limit 3 mg/kg, wyroby ze skórzanymi częściami, EN ISO 17075, stosowanie od 1 maja 2015 r., wyjątek dla wyrobów używanych