Jak dbać o wyroby skórzane: czyszczenie, natłuszczanie, woda i przechowywanie

Dobra skóra potrzebuje mniej zabiegów, niż zwykle dostaje. Większość szkód ma trzy przyczyny: suszenie w cieple, żeby było szybciej, za dużo środka do natłuszczania i przechowywanie w wilgoci. Każdej łatwo uniknąć.

Drugi częsty błąd to jedna metoda na każdą skórę. Torebka z pigmentowanej skóry chromowej, pasek z niewykończonej skóry garbowanej roślinnie i zamszowa kurtka reagują inaczej na tę samą ściereczkę i ten sam krem. Dlatego zacznij od tego, co masz.

Jeśli twórca dał ci zalecenia pielęgnacji, trzymaj się ich. Zna garbarnię, wykończenie i wie, co sprawdził. Dalej znajdziesz ogólne wskazówki z opublikowanych zaleceń garbarni, twórców i konserwatorów, na wypadek, gdy nie masz nic innego albo chcesz zrozumieć, skąd się biorą.

Najważniejsze

• Zalecenia twórcy albo garbarni mają pierwszeństwo, bo wykończenia się różnią, a środek dobry dla jednej skóry może zaszkodzić innej.
• Codzienna pielęgnacja to odkurzanie miękką szczotką albo suchą ściereczką. Każdy środek czyszczący testuj w niewidocznym miejscu i unikaj alkoholu, rozpuszczalników i ostrych detergentów.
• Natłuszczaj tylko wtedy, gdy skóra jest blada, sztywna albo ostro się łamie. Red Wing uważa, że raz lub dwa razy w roku w zupełności wystarcza, i ostrzega, że więcej nie znaczy lepiej.
• Mokrą skórę osusz, luźno wypchaj papierem i susz w temperaturze pokojowej. Nigdy na kaloryferze, suszarką do włosów ani na słońcu.
• Pleśń rośnie, gdy wilgotność względna utrzymuje się powyżej około 65%. Przechowuj skórę w suchym, przewiewnym miejscu, w bawełnie albo bezkwasowej, niebuforowanej bibule, a nie w szczelnej folii.
• Ciemne barwniki, zwłaszcza z denimu, mogą przechodzić na jasną skórę. Zapobiegać jest dużo łatwiej niż usuwać.

Sprawdź, co masz

O większości decyzji przesądzają dwa pytania: jakie jest wykończenie powierzchni i czy skóra ma meszek.

• Skóra pigmentowana ma kryjące, barwne wykończenie, które zasłania lico. Leather Repair Company opisuje ją jako najtrwalszą, z polimerową powłoką. Dobrze znosi delikatne czyszczenie.
• Skóra anilinowa i półanilinowa pokazuje naturalne lico z niewielką ilością pigmentu albo bez niego. Łatwiej się brudzi i chłonie, Leather Repair Company opisuje anilinę jako mniej odporną na zabrudzenia i plamy.
• Skóra garbowana roślinnie często ma minimalne wykończenie. Tärnsjö Garveri zauważa, że zmienia odcień na słońcu, a oleje i tłuszcze ją przyciemniają.
• Zamsz i nubuk mają meszek. Kanadyjski Instytut Konserwacji (CCI) ostrzega, że nawet gumek w proszku, które poleca do gładkiej skóry, nie należy używać na zamszu. Zapytaj twórcę, jak go traktować.

Te pojęcia wyjaśniamy w poradnikach o rodzajach skóry i o garbowaniu roślinnym i chromowym.

Codzienne czyszczenie

1. Odkurzaj regularnie. Miękka szczotka albo sucha, niepyląca ściereczka usuwa piasek, który inaczej ścierałby powierzchnię. Red Wing opisuje pielęgnację jako trzy kroki w tej kolejności: czyszczenie, natłuszczanie, ochrona.
2. Używaj środka do skóry, oszczędnie. Tärnsjö Garveri poleca łagodny środek do czyszczenia skóry albo bardzo delikatne mydło do skóry i ostrzega, że niektóre chemikalia i detergenty matowią powierzchnię.
3. Najpierw test. Tärnsjö Garveri zaleca, by każdy środek sprawdzić najpierw na małym fragmencie. Dobrze nadaje się spód paska albo wnętrze klapy.
4. Trzymaj z daleka alkohol i rozpuszczalniki. Instrukcja Tärnsjö Garveri dla producenta mebli wyjaśnia, że jej skórę wykańcza się środkami wodnymi, które alkohol rozpuszcza, a rozpuszczalniki mogą skórę wysuszyć. Dotyczy to też żelu do dezynfekcji rąk, zmywacza do paznokci i chusteczek nawilżanych z alkoholem. Mulberry pisze, że jeszcze mokry żel do dezynfekcji może uszkodzić wykończenie albo kolor skóry, więc najpierw poczekaj, aż dłonie całkiem wyschną.
5. Unikaj tarcia. Mulberry radzi trzymać delikatne, gładkie i lakierowane skóry z dala od szorstkich i ostrych powierzchni, żeby ograniczyć rysy.

CCI odradza mydło do siodeł na zabytkowej skórze, bo jest silnie zasadowe i może zostawiać biały osad. Przy torbie czy butach na co dzień słuchaj twórcy, przy starej albo cennej rzeczy z niego nie korzystaj.

Natłuszczanie: kiedy i ile

Balsamy i oleje uzupełniają część tłuszczów, które skóra traci, gdy wysycha. Ale też ją zmieniają.

Kiedy. Red Wing proponuje trzy testy: skóra w dotyku sztywna, sucha albo papierowa; jasne lub ostre załamania tam, gdzie się zgina; matowy, blady albo kredowy wygląd. Jeśli nic z tego nie widać, skóra niczego nie potrzebuje. Według Red Wing raz albo dwa razy w roku wystarcza większości osób, warto też zadbać o buty przed dłuższym schowaniem.

Ile. Red Wing stoi na stanowisku, że więcej nie znaczy lepiej. Nadmiar balsamu nasyca włókna i skóra traci strukturę, za dużo oleju zatyka pory, a przetłuszczona powierzchnia klei się i zbiera kurz. Tärnsjö Garveri zaleca bardzo małe ilości oleju lub tłuszczu, tylko w razie potrzeby, i ostrzega, że mogą zmienić chwyt i przyciemnić kolor.

Czym. Tym, co wskazuje twórca albo garbarnia. Tärnsjö Garveri poleca do swojej skóry krem ochronny i wosk z wosku pszczelego, lanoliny i tłuszczu kokosowego, inne garbarnie polecają inne produkty. Oleju kuchennego nie ma na żadnej z tych list.

Rzeczy stare i cenne. CCI pisze, że środków natłuszczających na ogół nie zaleca się dla obiektów muzealnych, bo oleje z czasem usztywniają skórę, utleniają się, przyciemniają powierzchnię, plamią i przyciągają kurz oraz owady. Eksponat w muzeum nie musi się zginać, twoja codzienna torba tak. Ale jeśli rzecz jest stara, krucha albo cenna, zanim cokolwiek nałożysz, zapytaj konserwatora.

Gdy skóra zmoknie

• Od razu osusz. Mulberry zaleca natychmiast zebrać wodę ręcznikiem papierowym.
• Podtrzymaj kształt. Mulberry radzi luźno wypchać wyrób papierem i zostawić do naturalnego wyschnięcia. Buty Red Wing zaleca suszyć w temperaturze pokojowej, najlepiej z cedrowymi prawidłami w środku.
• Bez ciepła. Red Wing pisze, żeby nigdy nie suszyć butów przy kaloryferze, grzejniku ani na słońcu, bo mocne ciepło powoduje pękanie, sztywnienie i utratę naturalnych olejów.
• Daj odpocząć. Red Wing radzi, żeby między noszeniem dać butom co najmniej dzień przerwy, by pot odparował.
• Natłuszczaj tylko w razie potrzeby. Po całkowitym wyschnięciu sprawdź oznaki opisane wyżej.

Na wodę i wilgotność najbardziej wrażliwa jest skóra garbowana roślinnie. CCI zauważa, że powtarzające się zmiany wilgotności mogą ją utwardzać i wyciągać garbniki na powierzchnię, przez co ciemnieje. Mulberry radzi chronić swoje skóry przed ulewnym deszczem, a środki impregnujące poleca tylko do niektórych skór, więc zanim czymś spryskasz, zapytaj.

Ciepło i światło

Mulberry odradza zostawianie toreb na dłużej w bezpośrednim cieple albo słońcu, bo mogą nierówno wyblaknąć. Tärnsjö Garveri zauważa, że skóra garbowana roślinnie zmienia odcień na słońcu. CCI zaleca trzymać skórę z dala od kaloryferów i rur grzewczych i podaje, że bardzo suche powietrze (wilgotność poniżej około 30%) sprawia, że skóra traci wilgoć i robi się krucha.

Typowi winowajcy to samochód na słońcu, parapet i półka nad kaloryferem.

Przechowywanie

Zalecenia CCI dla obiektów skórzanych dobrze sprawdzają się w szafie:

• Ciemno, sucho i stabilnie. Przechowuj skórę w ciemności, z dala od kaloryferów, rur grzewczych i wilgotnych piwnic. Dla kolekcji CCI zaleca wilgotność 45–55% i 18–20°C, w domu wystarczy suchy pokój bez dużych wahań.
• Przewiewne okrycie. Używaj bawełnianych worków albo owijaj w bezkwasową, niebuforowaną bibułę lub bawełnę. CCI zaznacza, że papier buforowany (zasadowy) może skórze szkodzić.
• Podtrzymaj kształt. Luźno wypełnij torby i zagięcia niebuforowaną bibułą, żeby nie utrwaliły się zagniecenia. CCI zaleca przechowywać długie przedmioty, takie jak paski i rzemienie, poziomo, a nie zgięte.
• Oddziel metal od skóry. CCI proponuje przekładkę, np. z folii Mylar albo polietylenu, między skórą a metalowymi okuciami.
• Zaglądaj co jakiś czas. Co kilka miesięcy sprawdź, czy na przechowywanych rzeczach nie ma pleśni, owadów albo przesuszonych miejsc.

Pleśń

CCI wyjaśnia, że pleśń rośnie przy wilgotności względnej od 65% wzwyż, szybciej w cieple i przy słabym przepływie powietrza. Podaje orientacyjne czasy: około dwóch dni przy 90–100% wilgotności, dziesięć dni przy 80% i sto dni przy 70%.

Co robić, według zaleceń CCI:

1. Odizoluj rzecz w szczelnym worku, żeby zarodniki nie przeszły na inne przedmioty.
2. Najpierw wysusz. Mokrą rzecz trzeba szybko wysuszyć. Jeśli pleśń rozmazuje się przy szczotkowaniu, skóra nie jest jeszcze dość sucha.
3. Czyść na zewnątrz, w suchy dzień, z dala od ludzi i nawiewów, w masce (CCI wymienia N95 lub lepszą), rękawiczkach i goglach. Osoby z alergią, chorobami układu oddechowego albo obniżoną odpornością nie powinny tego robić.
4. Szczotkuj i odkurzaj cały przedmiot, nie tylko widoczne plamy. CCI zdecydowanie zaleca odkurzacz z filtrem HEPA i miękką szczotkę, która kieruje pleśń w stronę ssawki.
5. Usuń przyczynę. Pleśń wróci, jeśli miejsce przechowywania nadal będzie wilgotne.

Biały nalot to nie zawsze pleśń. CCI zauważa, że tłuszcze i woski ze skóry mogą wychodzić na powierzchnię i wyglądać podobnie. W razie wątpliwości traktuj go jak pleśń albo zapytaj twórcę.

Farbowanie

Barwnik przechodzi w obie strony. Mulberry ostrzega, że ciemne barwniki tkanin, np. denim, mogą przechodzić na jaśniejszą skórę, a ciemniejsze skóry mogą farbować jaśniejsze tkaniny. Zaznacza, że takie przebarwienia nie są objęte jego polityką pielęgnacji.

Jedynym pewnym sposobem jest zapobieganie: uważaj z jasną torbą przy nowych dżinsach, zwłaszcza w deszczu, i nie przechowuj jasnych i ciemnych skór dociśniętych do siebie. Jeśli pojawi się ślad, zapytaj twórcę, zanim spróbujesz go usunąć, bo pocieranie środkiem czyszczącym może rozmazać barwnik albo zetrzeć wykończenie.

Kiedy wrócić do twórcy

• Rysy albo przetarcia przez wykończenie, a nie tylko na nim.
• Strzępiące się szwy albo rozprute łączenie.
• Zacieki, przebarwienia albo plamy, których nie zdejmie sucha ściereczka.
• Skóra popękana, stwardniała albo skurczona po wyschnięciu.
• Każda stara albo cenna rzecz, przy której nie masz pewności, jaki zabieg jest bezpieczny.

Twórca często może odnowić wykończenie, przeszyć szew albo wymienić element, a do tego wie, jakie środki pasują do użytej skóry. Zapisz nazwę pracowni, rodzaj skóry i wykończenie i trzymaj tę notatkę z wyrobem albo na karcie pielęgnacji, żeby nikt przy naprawie nie musiał zgadywać.

Źródła

• Boot care FAQ, Red Wing Heritage Europe: raz lub dwa razy w roku, oznaki wysuszenia, więcej nie znaczy lepiej i skutki nadmiaru, kolejność czyszczenie, natłuszczanie, ochrona, suszenie w temperaturze pokojowej z prawidłami, bez kaloryfera, grzejnika i słońca, dzień przerwy między noszeniem
• Lädervård (pielęgnacja skóry), Tärnsjö Garveri: własna strona garbarni (po szwedzku): słońce zmienia odcień, ciepłe suche powietrze wysusza skórę, bardzo oszczędnie olej lub tłuszcz w razie potrzeby, tłuszcze przyciemniają i zmieniają chwyt, krem ochronny i balsam z tłuszczu kokosowego, wosku pszczelego i lanoliny, łagodne mydło do skóry, chemikalia mogą matowić wykończenie, test na małym ukrytym fragmencie
• Care instruction, Carry On, Offecct (instrukcja Tärnsjö Garveri): łagodny środek albo mydło do skóry, test na małym fragmencie, detergenty matowią powierzchnię, alkohol rozpuszcza wykończenia wodne, małe ilości oleju lub tłuszczu, przyciemnianie, zmiana odcienia na słońcu
• Care and repairs, Mulberry: zbieranie wody ręcznikiem papierowym, luźne wypchanie papierem i naturalne suszenie, unikanie szorstkich i ostrych powierzchni
• Care and repairs, Mulberry (strona brytyjska): mokry żel do dezynfekcji na bazie alkoholu może uszkodzić wykończenie lub kolor skóry, suche dłonie nie szkodzą
• Mulberry Bayswater natural vegetable tan leather bag, opis pielęgnacji, John Lewis: ochrona przed ulewnym deszczem, unikanie długiego ciepła i słońca, nierówne blaknięcie, farbowanie przez denim i ciemniejsze skóry, wyłączenie z polityki pielęgnacji, impregnaty do niektórych skór
• Care of alum, vegetable and mineral-tanned leather (CCI Notes 8/2), Canadian Conservation Institute: 45–55% wilgotności i 18–20°C, kruchość poniżej 30%, pleśń powyżej 65%, wahania wilgotności i wędrówka garbników, środki natłuszczające i mydło do siodeł niezalecane dla obiektów muzealnych, gumki w proszku nie do zamszu, przechowywanie w ciemności, bawełna i niebuforowana bibuła, przekładki od metalu, poziome przechowywanie długich przedmiotów
• Removing mould from leather (CCI Notes 8/1), Canadian Conservation Institute: czasy wzrostu pleśni, izolacja, suszenie, środki ochrony, odkurzacz HEPA i szczotka, czyszczenie na zewnątrz, nalot woskowy podobny do pleśni
• Leather grain, Leather Repair Company: skóra pigmentowana najtrwalsza, anilinowa mniej odporna na zabrudzenia i plamy