Jak dbać o ręcznie tkaną wełnę: pranie, filcowanie, mole, kilimy i dywany

Ręcznie tkany wełniany pled, koc czy dywan jest zrobiony do używania, a wełna na co dzień sporo wybacza. Znacznie gorzej znosi dwie rzeczy: gorącą wodę z tarciem, która potrafi ją sfilcować w jednym praniu, i larwy moli, które po cichu zjadają ją w szafie.

Obu da się uniknąć. Pielęgnacja ręcznie tkanej wełny polega głównie na tym, żeby robić mniej: prać rzadko i delikatnie, trzymać ją czystą i suchą i zaglądać do niej na tyle często, żeby w porę zauważyć problem.

Jeśli twórca dał ci zalecenia pielęgnacji, trzymaj się ich, bo zna przędzę, barwniki i wie, czy tkaninę wykańczano albo obrabiano. Dalej znajdziesz ogólne wskazówki z branży wełnianej i konserwacji muzealnej, na wypadek, gdy chcesz zrozumieć, skąd się biorą.

Najważniejsze

• Filcowanie powoduje ciepło, wilgoć i tarcie działające razem na łuski włókien wełny. Jest nieodwracalne, więc unikaj gorącej wody, pocierania i suszarki bębnowej.
• Gdy pranie jest konieczne, Woolmark zaleca pranie ręczne w letniej wodzie o temperaturze około 30°C z łagodnym środkiem, krótkie moczenie, płukanie najpierw w letniej, potem w zimnej wodzie i suszenie na płasko.
• Szkody robią larwy moli, a nie dorosłe motyle. Żywią się keratyną i wolą ciemne, spokojne miejsca oraz zabrudzone tkaniny, więc wełnę przed schowaniem wyczyść.
• Natural History Museum podaje, że tydzień w -20°C w domowej zamrażarce zabija wszystkie stadia moli odzieżowych, a English Heritage zaleca -18°C przez co najmniej dwa tygodnie.
• Przechowuj wełnę czystą, suchą i w ciemności, w zamkniętych pudłach albo workach, z białą bezkwasową bibułą w zagięciach, i regularnie ją sprawdzaj.
• Dywan wytrzyma dłużej, jeśli odkurzasz go delikatnie i regularnie bez szczotki obrotowej, obracasz co rok albo dwa, dobierzesz właściwy podkład i nie czyścisz go parą.

Dlaczego wełna się filcuje

Włókna wełny pokrywają mikroskopijne, zachodzące na siebie łuski. Woolmark wyjaśnia, że pod wpływem ciepła i wilgoci łuski się unoszą, a przy mechanicznym tarciu zaczepiają o łuski innych włókien jak zapadka. Włókna się splątują, a tkanina gęstnieje i zmniejsza się.

Przegląd z 2019 r. w Journal of Advanced Research, autorstwa Mohammada Hassana i Christophera Carra, opisuje to samo: filcowanie zachodzi przy wilgoci, działaniu mechanicznym i cieple i jest nieodwracalne. Łuski pozwalają włóknom przesuwać się tylko w jednym kierunku, dlatego powtarzane pocieranie zagęszcza tkaninę, zamiast ją rozluźniać. Autorzy odróżniają filcowanie od kurczenia relaksacyjnego, które jest odwracalne i dotyczy każdego włókna.

Wełna do prania w pralce jest specjalnie obrabiana. Woolmark pisze, że technologie przeciwfilcowe zmieniają łuski tak, by nie mogły się zaczepiać. Takiej obróbki nie widać, więc zanim zbliżysz się z pledem do pralki, zapytaj twórcę, czy przędza jest odporna na filcowanie.

W praktyce przed filcowaniem chronią trzy nawyki:

• Woda letnia albo chłodna.
• Bez pocierania, wykręcania i szorowania. Zamiast tego przeciskaj wodę przez tkaninę.
• Nigdy suszarka bębnowa. Ciepło i obracanie razem to dokładnie warunki filcowania.

Pranie

Pierz tylko wtedy, gdy rzecz jest naprawdę brudna. Woolmark zaznacza, że wełna naturalnie opiera się plamom, zapachom i gnieceniu, więc potrzebuje prania rzadziej niż wiele tkanin, a wełniane koce według niektórych zaleceń wystarczy prać mniej więcej co trzy miesiące. Często wystarczy przewietrzyć pled na zewnątrz w suchy dzień i strzepnąć kurz.

Kiedy już pierzesz, metoda Woolmark do prania ręcznego wygląda tak:

1. Jeśli rzecz ma prawą stronę, wywróć ją na lewą.
2. Użyj czystej, letniej wody, około 30°C, i łagodnego, delikatnego środka.
3. Zostaw do namoczenia na około dziesięć minut.
4. Dokładnie wypłucz w letniej wodzie, a potem jeszcze raz w zimnej.
5. Susz na płasko.

Woolmark zaleca pranie w pralce tylko wtedy, gdy pozwala na to metka, na programie do wełny (zwykle delikatny ruch w 40°C), a jeśli pralka go nie ma, na programie zimnym albo do delikatnych tkanin.

Przy starszych albo delikatnych rzeczach brytyjski Institute of Conservation (Icon) odradza zwykłe detergenty i wybielacze, bo zawierają rozjaśniacze optyczne i enzymy, które zostają w tkaninie. Zaznacza też, że nawet płatki mydlane mogą być zbyt zasadowe dla delikatnych obiektów. To zalecenia dla tkanin zabytkowych, ale dobry powód, żeby wybrać środek przeznaczony do wełny.

Suszenie

Podtrzymuj mokry ciężar. Wyjmuj rzecz z wody obiema rękami albo w ręczniku, a nie za róg, odciśnij wodę, zawijając ją w suchy ręcznik, i połóż na płasko na czystym ręczniku albo suszarce, wyrównując kształt w trakcie schnięcia. Icon ostrzega, że ciepło, np. pobliski kaloryfer, może sprawić, że tkaniny staną się kruche. Susz wełnę z dala od bezpośredniego słońca, kaloryferów i kominka.

Mole odzieżowe

Natural History Museum (NHM) wymienia dwa główne gatunki w brytyjskich domach: częstszego Tineola bisselliella, którego larwy przędą na tkaninie oprzędy, i Tinea pellionella, którego larwy budują przenośne ochronne futerały. Dorosłe motyle nie jedzą. Szkody robią larwy, które żywią się keratyną, czyli białkiem wełny, futer i innych naturalnych włókien. NHM pisze, że wolą słabe światło i zabrudzone tkaniny, np. dywany, które dają im składniki odżywcze i wilgoć.

NHM podaje też czasy: jaja wylęgają się po 4–10 dniach latem i nawet po trzech tygodniach w chłodzie, a rozwój larwy trwa od miesiąca do dwóch lat, zależnie od warunków. Dlatego mole mogą długo działać niezauważone w szafie albo pod kanapą.

Na co zwracać uwagę

Royal Museums Greenwich wymienia oznaki, których szukają pracownicy muzeum: nieregularne dziury, odchody (drobne grudki) oraz oprzędy albo kokony. Na dywanie sprawdź spód, brzegi i miejsca pod meblami, gdzie jest ciemno i spokojnie.

Zapobieganie

• Czyść przed schowaniem. Według NHM pranie chemiczne albo zwykłe zabija szkodniki i usuwa brud i wilgoć, których potrzebują larwy. Royal Museums Greenwich podkreśla, że kurz to dla owadów żywiących się białkiem najatrakcyjniejsze pożywienie.
• Zamykaj. NHM zaleca przechowywanie w szczelnych workach albo pojemnikach. Royal Museums Greenwich proponuje do wełny i jedwabiu plastikowe pudła z pokrywą.
• Odkurzaj. NHM pisze, że odkurzanie dywanów i tapicerki pomaga usunąć mole. Royal Museums Greenwich radzi sprawdzać szafy, miejsca pod meblami, za zasłonami i na strychu oraz regularnie sprzątać, także za książkami i zasłonami.
• Monitoruj. NHM proponuje lepowe pułapki feromonowe do śledzenia dorosłych moli. Victoria and Albert Museum używa w galeriach przynęt feromonowych sprawdzanych co miesiąc. Pułapka powie ci, że mole są, ale nie poradzi sobie z larwami, które już siedzą w dywanie.
• Zaglądaj regularnie. Icon zaleca sprawdzać tkaniny raz w miesiącu pod kątem owadów i innych problemów.

Zwalczanie

NHM podaje, że zamrożenie w -20°C na tydzień zabija wszystkie stadia i można to zrobić w domowej zamrażarce. Najpierw szczelnie zamknij rzecz w worku z polietylenu, tak jak Kanadyjski Instytut Konserwacji zaleca przy zamrażaniu innych materiałów organicznych. Muzea stosują niższe temperatury i krótsze cykle: Royal Museums Greenwich zamraża obiekty w -30°C na 72 godziny, ale do tego potrzebny jest specjalistyczny sprzęt. English Heritage, które prowadzi program badań nad molami w swoich zabytkowych domach, podaje ostrożniejszą wartość dla domu: zamknij rzecz w workach do zamrażania i trzymaj w -18°C przez co najmniej dwa tygodnie. Dodaje, że dywany, wykładziny i tapicerkę najlepiej oddać do zamrożenia w komercyjnej zamrażarce albo do kontrolowanego zabiegu cieplnego w sprawdzonej firmie, a produkty z lawendą nie działają na larwy. Jeśli twoja zamrażarka ma typowe -18°C, trzymaj się dłuższego czasu.

NHM zauważa też, że podgrzanie tkaniny do 49°C przez ponad 30 minut zabija wszystkie stadia, i podsuwa do tego pralkę. Przy ręcznie tkanej wełnie uważaj: ciepła woda i ruch pralki to właśnie warunki filcowania. Najpierw zapytaj twórcę.

Do tkanin, których nie da się zamrozić ani wyprać, NHM wymienia preparaty z pyretryną. Przy rzeczach cennych, starych albo dużych Icon zaleca odizolować je w folii polietylenowej i skontaktować się z konserwatorem.

Przechowywanie

Wskazówki Icon dotyczące strojów i tkanin to dobra podstawa:

• Czysto, sucho i ciemno. Przechowuj tkaniny w czystym, suchym, ciemnym miejscu, gdzie możesz je sprawdzać. Wilgotność powyżej 65% sprzyja pleśni, a ciepło może sprawić, że tkaniny staną się kruche.
• Przykrywaj. Kurz często jest kwaśny i przyciąga wilgoć oraz owady, więc rzeczy przykrywaj albo pakuj.
• Wyściełaj zagięcia. Pakuj do czystego, mocnego pudła z kartonu bezkwasowego, z białą bibułą bezkwasową pod spodem i w zagięciach. Wybierz możliwie duże pudło, żeby zagięć było jak najmniej.
• Opisuj pudła, żeby nie rozpakowywać wszystkiego w poszukiwaniu jednej rzeczy.

Kanadyjski Instytut Konserwacji (CCI) dodaje, że ciepło sprawia, iż wełna traci naturalne oleje, a nici słabną, i odradza piwnice i strychy, gdzie temperatura i wilgotność mocno się wahają.

Dywany i kilimy

Ręcznie tkany dywan na podłodze z założenia się zużywa. Chodzi o to, żeby zużywał się powoli i równo.

Czynność	Co mówią źródła konserwatorskie
Odkurzanie	Regularnie, na niskiej mocy, bez szczotki obrotowej, zgodnie z kierunkiem runa; odkurzaj też spód, podkład i podłogę (CCI)
Delikatne miejsca	Przez siatkę na ssawce, na niskiej mocy, z pominięciem frędzli (Icon)
Obracanie	Co jakiś czas, dla równego zużycia (CCI); co rok albo dwa (Icon)
Podkład	3–6 mm, sięgający krawędzi, bez zaginania; unikaj samoprzylepnych, piankowych, winylowych, jutowych i z filcu z recyklingu (CCI); Icon proponuje poliester
Światło	Z dala od bezpośredniego słońca, pomagają rolety (CCI, Icon)
Rozlane płyny	Od razu odsącz suchą, białą, chłonną tkaniną; nie pocieraj; przykryj i obciąż do wyschnięcia (CCI, Icon)
Czyszczenie	Bez pary i szamponów do dywanów maszynowych; pranie na mokro jest nieodwracalne, więc zapytaj konserwatora (Icon)
Przechowywanie	Zwijać, nigdy nie składać, runem na zewnątrz i zgodnie z jego kierunkiem, na szerokiej rurze, w bezkwasowej bibule albo bawełnie (CCI, Icon)

Icon proponuje prosty test światła: porównaj kolory na wierzchu i na spodzie. Jeśli wierzch wyraźnie wyblakł, włókna prawdopodobnie też są osłabione.

Kilim to tkanina płaska, bez runa. Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi opisuje tradycyjny polski kilim jako dwustronną, wzorzystą tkaninę tkaną ręcznie na krośnie splotem płóciennym, z wełnianym wątkiem i zwykle lnianą osnową. Muzeum zaznacza też, że w Polsce nazwy „kilim” używa się od połowy XVII wieku, a wcześniej takie tkaniny nazywano gunią albo derką. Jeśli twój kilim jest dwustronny, zapytaj twórcę, czy można go odwracać na drugą stronę, a nie tylko obracać, żeby rozłożyć zużycie.

Kiedy oddać specjaliście

Icon wymienia sytuacje, w których warto się zatrzymać i zapytać konserwatora tkanin:

• plamy, stare kleje albo taśmy, zacieki barwnika,
• rozdarcia, dziury albo luźne elementy,
• ślady owadów albo pleśń,
• przed praniem na mokro lub chemicznym czegokolwiek zabytkowego albo cennego,
• zawsze, gdy nie wiesz, z jakich materiałów jest rzecz.

Icon odradza klejenie dywanów i taśmę klejącą, nawet jako tymczasową naprawę, i pisze, że konserwator powinien dokumentować pracę i przed rozpoczęciem przedstawić kosztorys z wariantami. Przy nowej rzeczy pierwszą osobą do zapytania jest twórca: może ją naprawić albo przetkać i wie, co zniesie przędza.

Zapisz nazwę pracowni, rodzaj włókna i zalecenia pielęgnacji i trzymaj je z wyrobem albo na karcie pielęgnacji, żeby każdy, kto będzie go czyścić albo naprawiać, wiedział, z czym ma do czynienia.

Źródła

• How to wash wool, Woolmark: pranie ręczne w około 30°C, łagodny środek, dziesięć minut moczenia, płukanie letnie i zimne, suszenie na płasko, pralka tylko gdy pozwala metka, program do wełny 40°C, koce mniej więcej co trzy miesiące, wełna wymaga rzadszego prania
• Machine washable wool, Woolmark: łuski, ciepło, wilgoć i tarcie, zaczepianie jak zapadka, nieodwracalne filcowanie, obróbka przeciwfilcowa zmienia łuski
• A review of the sustainable methods in imparting shrink resistance to wool fabrics, Hassan i Carr, Journal of Advanced Research (2019): mechanizm filcowania, wilgoć, działanie mechaniczne i ciepło, ruch włókien w jednym kierunku, filcowanie a kurczenie relaksacyjne
• Clothes moths identification guide, Natural History Museum: gatunki, szkody robią larwy, keratyna, słabe światło i zabrudzone tkaniny, czasy rozwoju, zamrażanie w -20°C przez tydzień, podgrzanie do 49°C przez 30 minut, czyszczenie, szczelne przechowywanie, odkurzanie, pyretryna, pułapki feromonowe
• Understanding clothes moth infestations, English Heritage: mol odzieżowiec unika światła, -18°C przez co najmniej dwa tygodnie, komercyjne zamrażanie lub kontrolowane ciepło dla dywanów, lawenda nie działa na larwy, zapobieganie
• Pest control in museums, Royal Museums Greenwich: oznaki żerowania, kurz jako pożywienie, zamrażanie w -30°C przez 72 godziny, pudła z pokrywą, gdzie sprawdzać i sprzątać
• Unwelcome flying visitors to the Museum, Victoria and Albert Museum: przynęty feromonowe sprawdzane co miesiąc, wełna atrakcyjna dla moli
• Costume and textiles, Institute of Conservation: detergenty z rozjaśniaczami i enzymami, płatki mydlane zbyt zasadowe, ciepło i kruchość, pleśń powyżej 65%, comiesięczne przeglądy, bezkwasowe pudła i bibuła, kiedy wezwać konserwatora
• Carpets and rugs, Institute of Conservation: test światła wierzch–spód, obracanie co rok albo dwa, podkład poliestrowy, odkurzanie przez siatkę, bez pary i szamponów, pranie na mokro nieodwracalne, zwijanie zamiast składania, bez klejów, izolowanie w folii
• Basic care: carpets and rugs, Canadian Conservation Institute: odkurzanie bez szczotki obrotowej na niskiej mocy, okresowe obracanie, podkład 3–6 mm i materiały do unikania, światło, ciepło a oleje wełny, piwnice i strychy, odsączanie plam, zwijanie na szerokiej rurze
• Removing mould from leather (CCI Notes 8/1), Canadian Conservation Institute: szczelne pakowanie w polietylen przed zamrażaniem w domowej zamrażarce
• Fenomen polskiego kilimu (wersja angielska), Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi: definicja polskiego kilimu, splot płócienny, wełniany wątek, lniana osnowa, nazwa od połowy XVII wieku, gunia i derka